Na podłódzkich letniskach

otwarcie wystawy 12 czerwca 2007 r. o godz. 18.00

wystawa czynna od 13 czerwca do 31 lipca 2007 r.

Komisarz wystawy: Wiesława Jordan

Pęd do budowania podmiejskich letnich domów i zakładania całych osad letniskowych był interesującym zjawiskiem obyczajowym i artystycznym zrodzonym w końcu dziewiętnastego wieku. Dotyczył on zwłaszcza dużych ośrodków miejskich, których mieszkańcy odczuwając już negatywne skutki wielkoprzemysłowej cywilizacji gorączkowo zapragnęli ucieczki ze zgiełkliwych i zadymionych miast. W Polsce przodowały w tym Warszawa i Łódź, przy czym nasze miasto w pewnym stopniu naśladowało bardziej znane podwarszawskie letniska, skoro te zakładane pod włókienniczą stolicą zwały się czasem "Nowym Otwockiem". Pierwszą, jak się zdaje, najbliższą Łodzi osadę letnią o ambicjach uzdrowiskowych założono w Inowłodzu. Już w 1887 r. na wystawie higienicznej w Warszawie zalecano pobyt w owym historycznym miasteczku nad Pilicą nie tylko na letni wypoczynek, ale i dla wzmocnienia zdrowia "dla osób osłabionych, anemicznych itp.". Sławę tutejszego letniska utrwaliły pamiętne strofy z "Kwiatów polskich" Juliana Tuwima:

"Takie letnisko. Jedno słowo:
Wypisz - wymaluj - Soplicowo".

Inowłodzkie uroki, zachwyty przyrodą, wakacyjne flirty i wdzięk zasłyszanych tu ludowych pieśni obudziły w młodzieńczym Tuwimie poetę. Jakże nie cenić tych miejsc po stu latach!

"Moda letniskowa" ogarniała na początku XX w. coraz liczniejsze grona łodzian i w 1904 r. Stefan Gorski mógł stwierdzić w "Łodzi spółczesnej": "Pięknie wystawione letniska szerokim wieńcem otaczają bliższe i dalsze okolice Łodzi". Największą sławę zyskały Popioły w Rudzie Pabianickiej, Tworzyjanki pod Brzezinami, Wiśniowa Góra pod Andrzejowem oraz pobliskie Gałkówek i Justynów, dalej: Głowno za Strykowem, Rąbień pod Aleksandrowem, a także takie osady, które teraz mieszczą się w granicach Łodzi, jak Radogoszcz, Rogi, Arturówek. Zaliczały się do osad wczasowych nawet Chojny, które trudno dziś podejrzewać, że w 1906 r. reklamowały się jako miejsce "zakładu hydropatycznego-leczniczego dla chorych nerwowo" z ogrodami owocowymi i parkiem.

Dopiero w latach dwudziestych XX w. podjęto działania wokół zakładania specjalnych miast-ogrodów, nawiązujących do głośnej idei Ebenezera Howarda z końca XIX w. Zgodnie z założeniami angielskiego reformatora działki pod domy dla letników miały zachowywać w największym stopniu naturalny drzewostan i być otoczone lasami i parkami. Tak zaplanowano miasta-ogrody w Tuszynie, Grotnikach, Sokolnikach, Kolumnie pod Łaskiem i w Łagiewnikach, choć w tym ostatnim przypadku ambitnych projektów nie udało się do końca zrealizować.

Najzamożniejsi łódzcy przemysłowcy nabywali niedaleko miejsca swych kwitnących interesów większe posiadłości ziemskie i stawiali bardziej okazałe letnie siedziby, jak Poznańscy na Kozinach, Herbstowie w Sokolnikach, Heinzlowie w Radogoszczu (późniejszy Julianów), Silbersteinowie w Lisowicach a Eisertowie w Hucie Dłutowskiej. Jedynie Scheiblerowie wyłamali się z tej tradycji - popieranej nawet przez niemieckojęzyczną prasę jako wyraz lokalnego patriotyzmu - i swój wspaniały letni pałac wznieśli w Blumerode na pruskim wówczas Śląsku.

Materiał przygotowany na wystawę obejmuje 25 podłódzkich miejscowości letniskowych. Sesje zdjęciowe i badania terenowe odbywały się głównie jesienią 2006 i wiosną 2007 roku. Ich plonem jest blisko 180 fotografii ukazujących obecny stan zabytkowych willi, nieco większych domów przeznaczonych na wynajem i pensjonatów oraz otaczających ich krajobrazów. Uzupełnia je 30 fotografii archiwalnych, na których można zobaczyć dawny wygląd letnisk i letników. I jedni i drudzy odchodzą już w przeszłość. Cykl zdjęć dotyczących domu w Gałkówku, rozebranego niemal na oczach fotografa, brzmi jak podzwonne dla tego znikającego świata dawnego budownictwa. A przecież są to budowle niepowtarzalne, nierzadko uderzające fantazją i bogactwem pomysłów architektoniczno-zdobniczych. Mamy tu bowiem i najpopularniejszy typ drewnianego szwajcarskiego "szaletu" i angielski "cottage" i reminiscencje zakopiańszczyzny czy staropolskiego dworku oraz malownicze secesyjne wille i modernistyczne "kubiki".

Dla odtworzenia specyficznej obyczajowości letniskowej pokazane zostały także dawne akcesoria letniej mody, utensylia podróżne, meble ogrodowe, warsztat malarza-plenerysty i podłódzkie obrazy pejzażowe oraz historyczne sprzęty sportowe i gry.

Nim wyruszymy na wakacyjne wilegiatury, a niektórzy szczęśliwcy na swoje działki i "dacze", zobaczmy, jak wyglądały podłódzkie letniska sprzed wieku i ówczesne rozrywki. Być może okaże się, że wiele letnich upodobań ma dosyć odległą genezę. Warto dbać o te pamiątki przeszłości i tak, jak to się dzieje już z podwarszawskimi letniskami, otoczyć je troskliwą opieką.

Wiesława Jordan

[ POWRÓT ]