Osada biskupia

...my kapituła Kościoła włocławskiego (...) pragnąc dobra stołowe nasze kapitulne do lepszego doprowadzić stanu, o poprawę tę pomnożenie troszcząc się boskim przyczynieniem, miasto w granicach wsi naszej Łodzi w ziemi łęczyckiej położonej, pomiędzy jej polami, krzakami, gajami i lasami, koło drogi która prowadzi z Łęczycy do Krakowa i koło rzeki Ostrogą zwanej (...), postanowiliśmy założyć na prawie magdeburskim...

Włocławek, 15.05.1414

Najstarsze zapiski dotyczące społeczności zamieszkującej w Łodzi związane są przede wszystkich z dziejami katolickiej wspólnoty skupionej wokół parafii Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny. Dobra łódzkie - monarsza własność - przed 1332 r. przeszły we władanie biskupów włocławskich. Łódź od 1423 r. posiadała królewskie prawa miejskie, ale pod względem jurysdykcji kościelnej znajdowała się w granicach archidiecezji gnieźnieńskiej. W efekcie niekończących się sporów pomiędzy Gnieznem a Włocławkiem Ojciec św. Klemens XIII 9.05.1765 r. wydał dekret Quod cum pro parte, na mocy którego parafię łódzką ostatecznie oddano w gestię biskupa włocławskiego.

Zmiana przynależności diecezjalnej na niewiele się Łodzi zdała. Co prawda dało to asumpt do wybudowania nowego drewnianego kościoła parafialnego (poświęconego w 1768 r.), jednakże miasto stopniowo podupadało, a ludność coraz bardziej się pauperyzowała. Sytuację tę pogłębiły jeszcze bardziej rozbiory, zwłaszcza drugi, kiedy to Łódź znalazła się w domenie króla Prus. Zaborca przeprowadziwszy sekularyzację dóbr biskupów włocławskich przejął całkowitą administrację miasta, a nawet planował pozbawienie Łodzi praw miejskich.

Przywilej króla Władysława Jagiełły z 1423 r. stanowił punkt kulminacyjny w prawno-ustrojowym procesie powstawania miasta Łodzi. Ale do początków XIX w. było to miasto małe, o rolniczym charakterze, które nie osiągnęło nigdy większego znaczenia w życiu Rzeczypospolitej. Przez cały ten czas utrzymywało jednak swój miejski charakter. Od połowy XV w. miało swój pełny samorząd miejski, choć miejscowi wójtowie nie zajmowali się zarządem gospodarczym, bowiem te czynności wykonywała administracja biskupia. Miasto nad Ostrogą zamieszkiwała niewielka grupa osób trudniąca się najczęściej sukiennictwem oraz warzeniem piwa i paleniem gorzałki, jak również sprzedażą tych trunków. Ale funkcjonowali tu także kołodzieje, młynarze, szewcy i krawcy, niekiedy tylko bednarze, cieśle, garncarze, kowale, kuśnierze, rzeźnicy, ślusarze, stolarze i zdunowie.