Powstania i rewolucje

...Każdy ma swój styl życia. Nie każdy potrafi stanąć do walki o wolność z potężnym przeciwnikiem. Ale wcale nie jest dziwne, że my, Polacy, porywaliśmy się do beznadziejnych na pozór walk. Niech ci, co nie rozumieją, wschłuchują się uważnie w dźwięki naszego hymnu. Może to im wystarczy.

"Robotnik" z 13.08.1944

Społeczeństwo Łodzi XIX w. złożone w większości z emigrantów przybyłych tutaj z powodów ekonomicznych, żyło w kręgu spraw, które bezpośrednio rzutowały na ich byt codzienny. Z tych też powodów mieszczanie łódzcy (zwłaszcza niemieckiego pochodzenia) zajęli zachowawczą i wyczekującą postawę w dobie insurekcji listopadowej 1830 r. Tylko nieliczni łodzianie wzięli czynny udział w bezpośrednich działaniach militarnych. Jednakże jawnie nieprzychylne nastawienie łodzian wobec dążeń niepodległościowych Polaków uległo gruntownej przemianie w dobie powstania styczniowego. W 1861 r. mieszkańcy Łodzi aktywnie włączyli się w ruch manifestacji religijno-patriotycznych (z Polakami solidaryzowali się Niemcy, a nawet Żydzi), miejscowa inteligencja inspirowała powstanie organizacji spiskowej, choć drobni wytwórcy i tkacze wywołali "bunt" skierowany przeciw przedsiębiorcom mechanizującym swoje zakłady.

Mieszczanie z entuzjazmem powitali 31.01.1863 r. wkraczające do miasta oddziały insurgentów styczniowych. Ta przychylna postawa łodzian wobec wydarzeń politycznych dała o sobie znać również na polach bitewnych (obok Polaków walkę prowadzili miejscowi Niemcy). Co więcej, upadek powstania i represje popowstaniowe nie zniwelowały rozwoju świadomości narodowej mieszkańców Łodzi. Konsekwencją tej postawy była wzmożona aktywność polityczna łódzkiego środowiska robotniczego. W 1905 r. proklamowało ono strajk powszechny, w końcu czerwca tego roku toczyło z policją i wojskiem carskim boje uliczne. Dążenia niepodległościowe łodzian (pielęgnowane w trakcie pierwszej wojny światowej i okupacji niemieckiej) zakończyły się pełnym sukcesem dopiero 11 listopada 1918 r.

Jak krucha była dopiero co odzyskana wolność i niepodległość okazało się już kilka miesięcy później, gdy granice państwa naruszyły wojska bolszewickie. W wojnie 1920 r. uczestniczyły oddziały łódzkie 28. i 31. pułku piechoty oraz formacje ochotnicze składające się z 46.000 łodzian. Patriotyczna postawa mieszkańców Łodzi była również widoczna w akcji dostarczania na front bandaży, odzieży, żywności oraz datków pieniężnych, m.in. dla obrońców Lwowa i powstańców śląskich.