Idea powołania w 1975 roku interdyscyplinarnego Museum Masta Łodzi pozwoliła zgromadzić liczne obiekty dotyczące dziejów miasta. Miasta o średniowiecznym co prawda rodowodzie, ale tak naprawdę przeżywającego swój "złoty wiek" dopiero w XIX stuleciu. Dla powstania zbiorów i kolekcji muzealnych nie jest długim czasem. Wypracowanie polityki ich gromadzenia w dużym ośrodku kultury, gdzie istniały już starsze placówki muzealne o określonym profilu badawczym i kolekcjonerskim, wymagało docierania do takich miejsc oraz problematyki przeszłości i teraźniejszości, które były poza obszarem ich zainteresowań, a zarazem w sposób jednoznaczny stanowiły o dziedzictwie i tradycji.

Czas i przemijanie - ten wielki dylemat filozofów, historyków, poetów - dotyczy, aczkolwiek w innym aspekcie, także muzealników. Gromadzić, czy nie - to zaiste czasami hamletowski problem. Mając na uwadze przyjęty program tworzenia zbiorów, częstokroć bardzo trudno rozstać się z oferowanym przedmiotem, bowiem stać się on może początkiem nowej kolekcji. Ale czasami zdarzyć się może przyjęcie do zbiorów obiektów przypadkowych, nie spełniających warunków w rozumieniu "Ustawy o ochronie dóbr kultury". Pociąga to za sobą ścisłe konsekwencje prawne i skreślenie z inwentarza muzealnego "niechcianego" przedmiotu jest problemem niezwykle trudnym, a procedura taka trwa latami.

O ile w wypadku tworzenia kolekcji stricte artystycznych kryteria są dość czytelne, o tyle szeroko rozumiana kultura materialna nie pozwala na precyzyjne podziały. Każdy wytwór ludzkiego umysłu i rąk zaciągnięty siecią czasu składa się na dziedzictwo w sferze materialnej i tradycję w sferze duchowej. Przemijanie dotyczy nie tylko człowieka, lecz także przedmiotów materialnych, które wraz z upływem czasu stają się zabytkami. Znajdują swój azyl w przepastnych szufladach, zakurzonych strychach, piwnicach i różnych "schowkach". Stamtąd czasami trafiają do muzeum dostępując tym samym swoistej nobilitacji. Muzealnicy i konserwatorzy mogą przedłużyć czas ich trwania i przywrócić pierwotny blask. Póki jednak będzie on schowany w magazynowej szafie, póty będzie jedynie obiektem muzealnym, zapisanym w inwentarzowych księgach i kartach zaopatrzonych w numer i fotografię, umożliwiającymi tylko jego identyfikację. Kolejnego piano nobile zazna dopiero wtedy, gdy przeniesiony zostanie do muzealnej gabloty i w starannie zaaranżowanej przestrzeni przygotowany na spotkanie z publicznością stanie się eksponatem. Obecnie zbiory Museum Masta Łodzi liczą kilkanaście tysięcy obiektów dotyczących historii dawnej, okupacji, historii współczesnej, numizmatyki, ikonografii, malarstwa, grafiki, rzeźby, architektury, muzyki, teatru i literatury. Według tych pojęć usystematyzowany jest podział zbiorów i cechy inwentarza. Największe ilościowo zasoby związane są z historią i ikonografią Łodzi. Przeważającą część obiektów w Dziale Historii stanowią, najogólniej ujmując, dokumenty życia społecznego miasta w XIX wieku.

Ramy programowe ich gromadzenia są raczej trudne do zdefiniowania. Decydują względy chronologiczne i rzadkość pojawiania się na rynku kolekcjonerskim. Dział pozyskuje różnorodne dokumenty, które zostały wytworzone w wyniku rosnącego zaplecza cywilizacyjnego miasta. Dokumenty tożsamości obywateli zaczęły pojawiać się w pierwszym dwudziestoleciu XIX stulecia. Dowody osobiste (tzw. świadectwa policyjne) obowiązywały już od 1818 roku. Niedługo potem pojawiły się dyplomy cechowe, świadectwa uprawianego zawodu oraz świadectwa szkolne. W tej mierze jednymi z najciekawszych są dyplomy cechowe tkaczy z połowy ubiegłego wieku, które zawierają litografie najstarszych widoków miasta. Pojawienie się takich instytucji jak straż pożarna, banki, towarzystwa kredytowe, poczta, gazownia czy elektrownia, pociągnęły za sobą rozrost biurokracji, a zatem produkcję różnego rodzaju rachunków, kwitów, weksli i rejestrów. Osobne zespoły dokumentacyjne tworzą pisma urzędowe, druki przedsiębiorstw przemysłowych i handlowych, licznych stowarzyszeń i organizacji dobroczynnych, kulturalnych, druki ulotne miejscowych stowarzyszeń, organizacji i ugrupowań politycznych, wydawnictwa okolicznościowe i dokumenty związane z dziejami oświaty, a także chorągwie cechowe, pieczęcie i szyldy instytucji. Nie byłoby celowe wyszczególnianie licznych zespołów gromadzonych dokumentów. Wystarczy podkreślić, że każda z wymienionych dziedzin życia społecznego po przeprowadzeniu szczegółowej kwerendy znajduje swój odpowiednik w zbiorach historii dawnej.

Ponad 1050 obiektów stanowi wydzieloną kolekcję dotyczącą lat II wojny światowej i okupacji hitlerowskiej. Przede wszystkim są to dokumenty Komitetu Obywatelskiego Miasta Łodzi, działającego w 1939 roku. Ponadto jest sporo obwieszczeń władz okupacyjnych, dokumentów osobistych, korespondencji obozowej i więziennej, przedmiotów codziennego użytku. Z pietyzmem przechowuje się obszerną dokumentację dotyczącą funkcjonowania getta żydowskiego oraz pewną ilość przedmiotów wytworzonych do 1944 roku (tzw. biżuteria gettowska, unikatowe numizmaty, negatywy przedstawiające pracę mennicy i poczty gettowskiej, odręczne zapiski i pamiętniki). Wizerunek Łodzi w postaci kilku tysięcy fotografii, pocztówek, druków i winiet reklamowych dawnych firm łódzkich przechowuje w swoich tekach i albumach Pracownia Ikonografii. Ten obraz miasta dwu ostatnich wieków uzupełniają, gromadzone przez Pracownię Urbanistyki i Architektury, projekty i rysunki architektury, urbanistyczne plany zabudowy Łodzi i plany z siatką ulic, wydawane w niewielkich nakładach przez oficyny łódzkie. Są to muzealia najczęściej udostępniane do prac badawczych, publikacji naukowych, filmów dokumentalnych, projektów konserwatorskich i architektonicznych. Trudna problematyka rewaloryzacji przestrzeni miejskiej i sanacja jej zabudowy wymaga rozstrzygnięć, dla których te właśnie zbiory są nieocenione. Jednym z najciekawszych zabytków, jaki trafił ostatnio do zbiorów architektury jest album firmy budowlanej Karola Klause, zawierający 54 fotografie czarno-białe i sepiowane różnych budowli i wnętrz w Łodzi, Pabianicach i Zgierzu, wykonane przeważnie przez Władysława Grabowskiego, zasłużonego dla miasta nauczyciela fotografii, a pochodzące z lat 1910-1928. Wielki zespół archiwaliów nieustannie wykorzystywanych dotyczy ulicy Piotrkowskiej. Składa się nań seria pocztówek i fotografii z końca XIX i początków XX wieku, okresu międzywojennego; druki firmowe i winiety reklamowe zakładów z widokami ulicy oraz 250 negatywów szklanych z lat czterdziestych. Te ostatnie pozwalają odtworzyć obydwie pierzeje ulicy na odcinku od placu Wolności do ulic Brzeźnej i Radwańskiej, a zatem prześledzić jej historyczny wystrój i ewolucję zabudowy, począwszy od domu tkacza po kamienicę czynszową, wielkomiejską i rezydencjonalną. Całość tej kolekcji wraz z licznymi obiektami kultury materialnej wiążącej się ściśle z handlem i znanymi firmowymi sklepami złożyła się na niezwykle interesującą i cieszącą się dużą frekwencją, wystawę Piotrkowska dawniej, prezentowaną w 1997 roku w salach Muzeum.

Pocztówki odgrywają w zbiorach Pracowni Ikonografii niezwykle ważną rolę. Po żadne obiekty nie sięga się tak często, jak po ilustrowane karty pocztowe. Ich historia sięga ostatniego ćwierćwiecza XIX wieku, kiedy dzięki obrazkowi wykształcił się nowy wizerunek karty korespondencyjnej. Wysyłanie pocztówek stało się wówczas wręcz modą w całej Europie. "Manja" pocztówkowa nie ominęła również Łodzi. Przedstawiały one ulice, place, rynki, budowle sakralne i użyteczności publicznej. Autorami zdjęć byli miejscowi fotografowie - Eliasz Stumann, Bronisław Wilkoszewski, znani również jako autorzy prac przedstawiających łódzkie budowle zamieszczonych w tzw. Tece Majewskiego. Wydawcą pierwszych pocztówek był Karol Hartmann, mający zakład przy ul. Mikołajewskiej 2 (dziś Sienkiewicza). Drukowano je również na zlecenie znanych księgarzy z ulicy Piotrkowskiej: Ludwika Fiszera, Wolfa Szapiro, Stanisława Miszewskiego, Markusa Rosenbluma. Dla badań nad ikonografią Łodzi wielkie znaczenie mają fotografie Bronisława Wilkoszewskiego. Wydany w 1896 r. album jego autorstwa z widokami Łodzi, stał się bodaj najpopularniejszym źródłem ikonografii miasta z końca ubiegłego stulecia, podobnie jak wykonane przez niego widoki Parku Helenowskiego. Ansichten aus den Stadten Lodz, Zgierz und Pabianice to również wydany w niewielkim nakładzie w 1889 roku album dużego formatu, z ilustrowaną w stylu epoki stroną tytułową, zawierający 30 kart z miedziorytowanymi widokami wymienionych miast.

Osobny rozdział stanowią fotografie gabinetowe, portrety i inne zdjęcia pozowane. Ta forma dokumentowania swojej osoby i najbliższej rodziny była popularna od końca ubiegłego wieku. Konterfekty pojedyncze i grupowe wykonywane były głównie w łódzkich zakładach fotograficznych. Naklejone na twardą tekturkę z ozdobnym znakiem firmowego studio-atelier odznaczają się nie tylko dobrą jakością technicznego wykonania, ale również wysokimi walorami artystycznymi. Pochodzą one z zakładu fotograficznego, wspomnianego już wyżej Wilkoszewskiego oraz Piotrowskiego, Ostrowskiego, Tyraspolskiego, Petri, Grabowskiego. Poprzez ten wielki zbiór można poznać łodzian w różnych sytuacjach życiowych i rolach społecznych. Zdjęcia przedstawiają przeważnie osoby z zamożniejszych warstw społeczeństwa łódzkiego, z dbałością ubranych, upozowanych i zakomponowanych we wnętrzu atelier. W miarę rozwoju sztuki fotograficznej powstawały również portrety zbiorowe różnych grup zawodowych na pamiątkę jubileuszowych okoliczności. Są to starannie ułożone, imienne fotografie czarno-białe lub sepiowane w formie okazałego, bogato dekorowanego tableau. Spośród kilkudziesięciu tego typu eksponatów znajdujących się w zbiorach Muzeum, do najciekawszych i najlepiej zachowanych można zaliczyć portrety zbiorowe członków Zarządu Stowarzyszenia Zawodowego Przemysłu Włóknistego "Praca" (z lat 1910-1917), wykonane w zakładzie Piotrowskiego; pracowników warsztatów kolejowych (z 1935 roku); wychowanków Miejskiej Szkoły Handlowej Męskiej (z zakładu "Światłocień" z 1935 roku). Ten bogaty materiał, dający obraz i historię czasu w wielu aspektach (grupy zawodowe, społeczne, towarzystwa, szkolnictwo, ubiór i moda, datowanie) prezentowany był we wnętrzach pałacu na wystawie Łodzianie w fotografii portretowej, otwartej z okazji Światowego Spotkania Łodzian we wrześniu 1992 roku.

Zbiory sztuki, obejmujące zarówno sztuki plastyczne, jak i przemysł artystyczny oraz etnografię, zajmują ok. 2000 pozycji inwentarza. Określenie programu, klasyfikacja kolekcji, rozpoznanie i pozyskiwanie poprzez różnego rodzaju penetracje jest trudną rolą Działu Sztuki. Zasadniczym kryterium wyboru, poza walorami artystycznymi i historycznymi, jest ich " łódzkość", rozumiana w dwojaki sposób - poprzez proweniencję i temat. Socjologiczny punkt widzenia wskazuje na badanie historii kultury materialnej i w tym kierunku powiększana jest kolekcja.. Nie tylko dokumenty pisane, ale także przedmioty materialne po bliższym oglądzie i czynnościach związanych z muzealniczą profesją, pozwalają lepiej zrozumieć Łódź - miasto na styku kultur. Na polskie, żydowskie, niemieckie i rosyjskie korzenie dziedzictwa tych kultur wskazuje proweniencja przedmiotów, język, którym są opisane i czas ich powstania. Obiekty takie, jak meble, naczynia dekoracyjne, wazy, wazony, żardiniery, zdobne talerze, porcelana, szkło, platery, naczynia stołowe (serwisy obiadowe i do kawy), srebra - sklasyfikowane w kolekcji przemysłu artystycznego, w przeważającej mierze pochodzą z wytwórni niemieckich, rosyjskich i polskich z końca XIX i pierwszych dziesięcioleci XX wieku. Sukcesywnie powiększany zbiór wypełnia muzealny skarbiec, a przede wszystkim uświetnia pałacowe wnętrza, oddając klimat epoki, która już odeszła, ukazując zarazem tendencje i kierunki sztuki tamtego czasu. W tym miejscu można pozwolić sobie na pewną refleksję: w obecnym świecie, pełnym ustawicznych zmian i nowości wyraźnie daje się zaobserwować nostalgię za przeszłością. Świadczy o tym coraz liczniejsza publiczność przychodząca do muzeów. W naszym rodzimym przypadku są to osoby, które same lub ich przodkowie byli związani z Łodzią emocjonalnie i tutaj właśnie szukają miejsc kulturowego samookreślenia.

Z innych kolekcji wymienić jeszcze należy: wyposażenie kuchni robotniczej (meble, naczynia i sztućce, fajanse i porcelana, wagi i odważniki, żelazka, pojemniki na artykuły spożywcze, oraz bielizna stołowa); wyposażenie pokoju kredensowego (bielizna i naczynia stołowe); lustra (wiszące, stojące, z konsolami); zegary (szafkowe, kominkowe, wiszące, kieszonkowe, powozowe, przemysłowe); maszyny do szycia, maszyny do pisania; oświetlenie (żyrandole, ample, kinkiety, świeczniki, oraz lampy stojące, powozowe, górnicze, wiejskie, kolejowe i do roweru); przybory piśmienne; a przede wszystkim judaica (przedmioty kultu religijnego, menory, lampki i świeczniki chanukowe, besaminki, mezuzy, jady, tałesy i modlitewniki). Sztuki plastyczne - malarstwo, grafika, rysunek, rzeźba w dużym ośrodku kultury, jakim jest Łódź, posiadającym znaną w Polsce uczelnię plastyczną, Akademię Sztuk Pięknych im. Władysława Strzemińskiego), również wymagają naukowej rejestracji, pozyskiwania i gromadzenia reprezentatywnych dzieł artystów, wywodzących się z tego środowiska. W XIX i początkach XX wieku znaczący twórcy pochodzili z kręgu mecenatu fabrykanckiego. Byli to najczęściej artyści pochodzenia żydowskiego związani ze środowiskiem łódzkim, którzy w sztuce polskiej odegrali ważną rolę (by wymienić tylko najważniejszych: Samuela i Leona Hirszenbergów, Leopolda Pilichowskiego, Natana Altmana, Henryka Glicensteina, Maurycego Trębacza). Prace tych twórców są wysoko cenione, poszukuje się ich na aukcjach i w witrynach marszandów. Malarstwo i rzeźba współczesna obejmuje zarówno prace przedstawiające, jak i abstrakcyjne twórców łódzkich o wybitnym dorobku artystycznym. Odnotować tu trzeba dzieła Konstantego Mackiewicza, Jerzego Krawczyka, Józefa Skrobińskiego, Benona Liberskiego, Wiesława Garbolińskiego, Leszka Rózgi - mieszczące się w nurcie realistycznym sztuki współczesnej, a także prace Jerzego Mroza, Mariana Kępińskiego, Andrzeja Szonerta, Heleny Tchórzewskiej, Grzegorza Sztabińskiego. Ze zbiorów malarstwa przedstawiającego zarysowują się wyraźne kolekcje dotyczące portretu miasta, jak również portretów osób.

Reprezentatywne, aczkolwiek nieliczne obrazy dotyczą wybitnych artystów zaliczanych do "kręgu Strzemińskiego" i świadczą o nieustannym trwaniu jego idei w dziejach łódzkiej plastyki. Oprócz trzech malowanych na płótnie pejzaży samego mistrza posiadamy obrazy Romana Modzelewskiego, Stefana Krygiera, Leny Kowalewicz, Stefana Wegnera, i Teresy Tyszkiewicz. Szczególnie bogata jest spuścizna artystyczna Leny Kowalewicz. Skatalogowanych zostało 40 obrazów, ilustrujących różne okresy jej twórczości, które wraz z rysunkami złożyć się mogą na interesującą ekspozycję. Istniejący w ramach Działu Sztuki Gabinet Grafiki i Plakatu gromadzi prace współczesnych artystów łódzkich. Do najważniejszych zaliczają się grafiki i rysunki: Władysława Strzemińskiego, Leny Kowalewicz, Stefana Wegnera, Bolesława Utkina, Leszka Rózgi, Jerzego Krawczyka, Andrzeja Bartczaka, Jerzego Trelińskiego, Andrzeja Smoczyńskiego. Realizują się w tych pracach różne tendencje i nurty, które na przestrzeni lat kształtowały sztukę łódzką.

Zainteresowania Pracowni Teatru koncentrują się na dziejach sceny łódzkiej od momentu jej zafunkcjonowania w 1888 roku, po czasy współczesne. Dzięki ustawicznym poszukiwaniom można było skompletować duży zbiór afiszów, plakatów, programów, partytur, egzemplarzy reżyserskich sztuk i fotografii, dokumentujących życie Łodzi teatralnej. Do najstarszych teatraliów należą afisze z Teatru Fryderyka Sellina (datowane na 1894 rok) i Teatru Thalia (z 1899 roku), oraz programy teatralne z lat 1914-1939. W zbiorach znajdują się także projekty scenograficzne, kostiumy, rekwizyty. Działalność takich osobowości jak Michał Wołowski, Aleksander Zelwerowicz, Stefan Jaracz, Leon Schiller, a także Kazimierz Dejmek czy Bogdan Hussakowski, zapewniły łódzkiej scenie wysokie miejsce w polskiej kulturze teatralnej.

Pracownia Literatury gromadzi dokumenty dotyczące życia i działalności przedstawicieli łódzkiego środowiska literackiego - pisarzy nieżyjących, jak również twórców czynnych, zawodowo związanych z życiem miasta. Najczęściej są to rękopisy, maszynopisy, pierwodruki, fotografie, rzeczy osobiste, pamiątki z literackich podróży. Spuścizny przekazane do Muzeum (Mariana Piechala, Jana Huszczy, Władysława Rymkiewicza) składają się na bogate kolekcje. Najcenniejsze nabytki pozyskane w ostatnich latach dla Muzeum to: fragment rękopisu Cypriana Kamila Norwida, dokument z podpisem Władysława Reymonta, lodziana związane z osobą Karla Dedeciusa, a także listy do niego Czesława Miłosza, Zbigniewa Herberta i Wisławy Szymborskiej. Na wystawę poświęconą Tuwimowi trafiły pozyskane niedawno pamiątki po poecie: rękopisy niepublikowanych artykułów, teczka na papeterię z papierem listowym, biurko i lampa.

W przedstawionej tu charakterystyce zbiorów i kolekcji starałam się ująć ramy i program ich tworzenia. Jest to materiał, który w przyszłości należałoby rozwinąć w kierunku bardziej katalogowego ich potraktowania. Zwłaszcza bogate i różnorodne zbiory Działu Sztuki wymagają obszerniejszego, analitycznego opracowania, które nastąpi być może w innym czasie.

Jadwiga Szewczyk